چرا ضدآفتاب یک داروست، نه یک لوازم آرایشی

به گزارش زیبانا، سرطان پوست یکی از شایع‌ترین انواع سرطان است و سالانه افراد بسیار زیادی به دلیل دو نوع شایع آن یعنی کارسینوم سلول بازال و کارسینوم سلول سنگفرشی تحت درمان قرار می‌گیرند. استفاده صحیح از ضدآفتاب، یکی از مؤثرترین راه‌های پیشگیری از این آمار نگران‌کننده است.

هر روز، حتی در روزهای ابری، پوست ما در معرض مداوم پرتوهای نامرئی خورشید یعنی اشعه فرابنفش[1] قرار می‌گیرند. اشعه فرابنفش خورشید بر اساس طول موج به سه دسته تقسیم می‌شود: UVA، UVB و UVC. خوشبختانه، لایه ازون تقریباً تمام اشعه UVC (خطرناک‌ترین نوع) و بخش زیادی از UVB را جذب می‌کند. اما دو نوع اشعه UVA و UVB به سطح زمین می‌رسند و تهدید اصلی برای پوست ما هستند.

اشعه UVA : این اشعه حدود ۹۵٪ از کل اشعه فرابنفشی که بهپوست ما می‌رسد را تشکیل می‌دهد. طول موج بلندی دارد و قدرت نفوذ آن بسیار بالاست و به راحتی از لایه‌های میانی و عمیق پوست (درم) عبور می‌کند. این اشعه با تخریب کلاژن و الاستین، باعث ایجاد چین و چروک، افتادگی و پیری پوست[2] می‌شود. اشعهUVA با ایجاد گونه‌های فعال اکسیژن یا رادیکال‌های آزاد[3]به DNA سلول‌ها آسیب رسانده و خطر ابتلا به سرطان پوست را افزایش می‌دهد. شدت این اشعه در طول سال نسبتاً ثابت است و حتی از شیشه پنجره‌ها نیز عبور می‌کند. به همین دلیل، محافظت در برابر آن یک ضرورت روزانه است.

اشعه UVB : این اشعه حدود ۵٪ از اشعه فرابنفش رسیده به زمین را تشکیل می‌دهد. طول موج کوتاه‌تری دارد، اما انرژی آن بسیار بیشتر از UVA است و عامل اصلی قرمزی، درد و سوختگی پوست پس از قرار گرفتن در معرض آفتاب است. این اشعه به لایه‌های سطحی‌تر پوست (اپیدرم) نفوذ کرده و مستقیماً به DNA سلول‌ها آسیب می‌زند. بسیاری از سرطان‌های پوست از جمله ملانوما با آسیب‌های مکرر ناشی از UVB مرتبط هستند.

ضدآفتاب‌ها چگونه از پوست محافظت می‌کنند؟

ضدآفتاب‌ها دو مکانیسم اصلی برای خنثی‌سازی اشعه‌های مضر به کار می‌گیرند.

ضدآفتاب‌های فیزیکی (معدنی / Mineral): ترکیبات اصلی: اکسید روی (Zinc Oxide) و دی‌اکسید تیتانیوم (Titanium Dioxide) است. این مواد مانند سپر یا آینه عمل می‌کنند. ذرات معدنی روی سطح پوست قرار گرفته و پرتوهای UV را منعکس و پراکنده می‌سازند و از نفوذ آنها به لایه‌های زیرین جلوگیری می‌کنند. این ضد آفتاب معمولاً برای پوست‌های حساس مناسب‌ترند، زیرا تحریک‌کنندگی کمتری دارند و اثرشان بلافاصله پس از استفاده شروع می‌شود. همچنین در زنان باردار و کودکان نیز از این نوع استفاده می‌شود.

ضدآفتاب‌های شیمیایی (آلی / Chemical): ترکیبات اصلی: شامل موادی مانند آووبنزون (Avobenzone)، اکتیسالات (Octisalate)، اکتوکریلن (Octocrylene) و اکسی‌بنزون (Oxybenzone) هستند. این مواد مانند جاذب‌های انرژی عمل می‌کنند یعنی مولکول‌های شیمیایی، انرژی پرتوهای UV را جذب کرده و پس از یک واکنش شیمیایی، آن را به صورت گرمای بی‌خطر به محیط بازمی‌گردانند. معمولاً بافت سبک‌تری دارند و به راحتی روی پوست جذب می‌شوند، اما برای شروع اثر به حدود ۱۵ دقیقه زمان نیاز دارند.

رمزگشایی از اعداد و علائمSPF، PA و برچسب‌گذاری

SPF (فاکتور محافظت در برابر UVB): SPF مخفف "Sun Protection Factor" است و عدد SPF نشان می‌دهد که پوست تا چه مدت در برابر آفتاب‌سوختگی محافظت می‌شود.

عدد SPF چه می‌گوید؟

SPF ۱۵ حدود ۹۳٪ از اشعه UVB را مسدود می‌کند.
SPF ۳۰ حدود ۹۷٪ را مسدود می‌کند.
SPF ۵۰ حدود ۹۸٪ را مسدود می‌کند.

نکته مهم: افزایش عدد SPF از ۳۰ به ۵۰، تنها ۱٪ محافظت بیشتر ایجاد می‌کند و محافظت ۱۰۰٪ هرگز ممکن نیست.

PA (درجه محافظت در برابر UVA): PA مخفف "Protection Grade of UVA" است و میزان محافظت یک ضدآفتاب را در برابر اشعه UVA (عامل پیری پوست) نشان می‌دهد و با علامت "+" نشان داده می‌شود. هر چه تعداد "+" بیشتر باشد، محافظت در برابر UVA قوی‌تر است. یک ضدآفتاب ایده‌آل باید هم SPF بالا (۳۰ یا بیشتر) و هم PA بالا (مثلاً PA+++) داشته باشد.
وسیع الطیف (Broad Spectrum) یعنی ضد آفتاب تست‌های استاندارد برای محافظت در برابر هر دو نوع اشعه UVA و UVB را پشت سر گذاشته باشد.

ضدآفتاب‌های وسیع الطیف با SPF۱۵ یا بالاتر می‌توانند ادعا کنند که خطر سرطان پوست و پیری زودرس را کاهش می‌دهند.
ضدآفتاب‌هایی که وسیع الطیف نیستند یا SPF کمتر از ۱۵ دارند، فقط می‌توانند ادعای پیشگیری از آفتاب‌سوختگی داشته باشند.
مقاومت در برابر آب یا Water Resistant با اعداد بر حسب دقیقه نشان داده می‌شود و نشان می‌دهد ضدآفتاب پس از چه مدتی شنا یا تعریق، اثربخشی خود را از دست می‌دهد.

کدام‌یک از مواد تشکیل‌دهنده ضد آفتاب‌هاتأیید شده‌اند و کدام‌یک نه؟

مواد با بالاترین سطح تأییدیه (GRASE): واژه GRASE مخفف «Generally Recognized as Safe and Effective» است و بالاترین سطح تأییدیه FDA را نشان می‌دهد. تا پیش از سال ۲۰۲۶، تنها دو ماده در این دسته قرار داشتند: اکسید روی (Zinc Oxide) و دی‌اکسید تیتانیوم (Titanium Dioxide)، در تاریخ ۹ ژوئن ۲۰۲۶، بمتری‌زینول (Bemotrizinol) به عنوان سومین ماده دارای بالاترین تاییدیه GRASE به مونوگراف ضدآفتاب اضافه شد.

بمتری‌زینول: در برابر هر دو نوع اشعه UVA و UVB محافظت می‌کند. در مقابل نور خورشید تخریب نمی‌شود و بر اساس مطالعات بالینی، غلظت پلاسمایی این ماده به‌ندرت از آستانه ۰٫۵ نانوگرم در میلی‌لیتر تعیین‌شده توسط FDA فراتر رفت. برای بزرگسالان و کودکان بالای ۶ ماه ایمن است و حداکثر غلظت مجاز آن ۶ درصد است.

مواد رد صلاحیت شده

FDA دو ماده را به دلیل عدم اثبات ایمنی، از فهرست مواد مجاز حذف کرده است: اسید ۴-آمینوبنزوئیک (PABA) و ترولامین سالیسیلات (Trolamine Salicylate)

راهنمای مصرف

همیشه از ضدآفتاب استفاده کنید: حتی در روزهای ابری یا زمانی که پشت پنجره هستید، اشعه UVA به پوست شما می‌رسد.
به دنبال ضد آفتاب وسیع الطیف باشید: محصولی را انتخاب کنید که هم در برابر UVA و هم در برابر UVB محافظت ایجاد کند.
ضد آفتاب فقط برای صورت نیست، گوش‌ها، لب‌ها (از بالم لب SPF‌دار استفاده کنید)، گردن، دست‌ها روی پاها و هر جایی که در معرض آفتاب باشد، نیاز به ضد آفتاب دارد.
ضد آفتاب را ۱۵ دقیقه قبل از قرار گرفتن در معرض آفتاب استفاده کنید تا زمان کافی برای جذب و ایجاد محافظت داشته باشد.
SPF مناسب انتخاب کنید: حداقل از SPF ۳۰ استفاده کنید.
مقدار کافی بزنید: برای پوشش کامل صورت به حجمی معادل طول یک انگشت اشاره یا میانی نیاز دارید. واقعیت تلخ این است که اکثر مردم تنها ۲۵ تا ۵۰ درصد از این مقدار استاندارد را استفاده می‌کنند.این یعنی اگر از نصف مقدار توصیه‌شده استفاده کنید، عملاً محافظت دریافتی شما به جای SPF ۳۰، چیزی حدود SPF ۱۰ یا کمتر خواهد شد.
ضدآفتاب را حداقل هر ۲ ساعت یکبار و بلافاصله پس از شنا یا تعریق، مجدداً استفاده کنید.
به شاخص UV توجه کنید: در روزهایی با شاخص UV بالا (۷ و بیشتر)، محافظت خود را بیشتر کنید و از قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض آفتاب بپرهیزید.
تاریخ انقضا محصول با بهترین زمان مصرف یعنی مدت زمان پس از باز کردن درب محصول متفاوت است.

شاخص UV چیست؟

شاخص فرابنفش (UV Index) یک ابزار پیش‌بینی‌کننده است که قدرت اشعه فرابنفش خورشید را در یک مکان و زمان خاص، روی یک مقیاس عددی از ۱ تا ۱۱+ نشان می‌دهد. هر چه عدد UV Index بالاتر باشد، زمان کمتری طول می‌کشد تا پوست دچار آسیب شود. در روزهایی با شاخص UV بالا، اشعه‌ها چنان قدرتمند هستند که حتی پیاده‌روی کوتاه یا نشستن پشت پنجره نیز می‌تواند به DNA سلول‌های پوستی آسیب برساند. به همین دلیل، در این روزها استفاده از ضدآفتاب و رعایت سایر نکات محافظتی (مانند پوشیدن لباس مناسب و کلاه) کاملاً اجتناب‌ناپذیر است.

[1] Ultraviolet / UV
[2] Photoaging
[3] Reactive oxygen species (ROS)